eBook miễn phí tại: Taisachmoi.com

Table of Contents
LỜI NHÀ XUẤT BẢN
1. Vì sao phải nghiên cứu thiên văn?
2. Thiên văn và khí tượng quan hệ với nhau như thế nào?
3. Bốn phát hiện lớn của thiên văn học trong thập kỷ 60 của thế kỷ XX là gì?
4. Vì sao phải nghiên cứu thiên văn trong vũ trụ?
5. Vì sao phải nghiên cứu những phân tử giữa các vì sao?
6. Vì sao nói vũ trụ có thể khởi nguồn từ một vụ nổ lớn?
7. Thế nào là "bức xạ phông vũ trụ 3 K"?
8. Vì sao phòng quan trắc của các đài thiên văn phần nhiều có kết cấu đỉnh tròn?
9. Vì sao các đài thiên văn thường đặt trên đỉnh núi?
10. Vì sao dưới đáy biển cũng xây dựng "đài thiên văn"?
11. Vì sao các nhà thiên văn phải chụp ảnh các ngôi sao?
12. Vì sao các nhà thiên văn dùng kính viễn vọng để quan trắc các vì sao?
13. Thế nào kính viễn vọng vô tuyến?
14. Vì sao ngày càng chế tạo kính viễn vọng lớn hơn?
15. Thế nào là sóng vô tuyến vũ trụ?
16. Tia vũ trụ là gì?
17. Thế nào gọi là thiên văn học toàn sóng?
18. Vì sao thiên văn phải dùng năm ánh sáng để tính khoảng cách?
19. Ban ngày các ngôi sao "biến" đi đâu?
20. Vì sao tối mùa hè nhìn thấy sao nhiều hơn mùa đông?
21. Vì sao các sao lại nhấp nháy?
eBook miễn phí tại: Taisachmoi.com

22. Vì sao trên bầu trời, sao Bắc cực giống như bất động?
23. Làm sao để nhận ra được các sao chính xác khi xem bản đồ sao?
24. Làm thế nào để tìm được sao Bắc Cực?
25. Vì sao không có sao Nam cực?
26. Vì sao ta không nhìn thấy một số chòm sao trên bầu trời Nam?
27. Các chòm sao trên bầu trời được chia như thế nào?
28. Vì sao vị trí của các chòm sao biến đổi theo thời gian?
29. Tìm các hành tinh trên bầu trời đêm như thế nào?
30. Trái đất quay quanh Mặt trời như thế nào?
41. Vì sang tháng 2 thông thường chỉ có 28 ngày?
42. Âm lịch và dương lịch ra đời như thế nào?
43. Vì sao đồng thời với dùng dương lịch còn dùng nông lịch?
44. Vì sao dương lịch có năm nhuận, nông lịch có tháng nhuận?
45. Thế nào gọi là năm "can, chi"?
46. Vì sao trên trời lại xuất hiện sao băng?
47. Vì sao lại xuất hiện mưa sao băng của chòm sao Sư tử?
48. Vì sao nửa sau đêm nhìn thấy sao băng nhiều hơn nửa trước đêm?
49. Vì sao có mưa sao băng?
50. Vì sao ở Nam Cực lại nhiều vẩn thạch đến thế?
31. Vì sao Trái đất tự quay quanh một trục?
32. Vì sao ta không cảm thấy được Trái Đất đang chuyển động?
33. Có phải Trái đất tự quay một vòng vừa đúng một ngày không?
34. Vì sao Trái đất tự quay lúc nhanh, lúc chậm ?
35. Ngày trên Trái đất được tính như thế nào?
eBook miễn phí tại: Taisachmoi.com

36. Múi giờ trên thế giới được phân chia như thế nào?
37. "Giờ Bắc Kinh" có đúng là giờ thực ở Bắc Kinh không?
38. Vì sao ở Bắc bán cầu mùa đông ngày ngắn đêm dài, mùa hè ngày dài đêm ngắn?
39. Đi tàu biển về phía Tây, vì sao một ngày dài hơn 24 giờ, còn đi về phía Đông một ngày
ngắn hơn 24 giờ?
40. Vì sao ở Nam cực và Bắc cực nửa năm là ban ngày, nửa năm là ban đêm?
51. Vì sao phải nghiên cứu vẫn thạch và các hố vẫn thạch?
52. Làm thế nào để biết được mẫu đá có phải là vẩn thạch hay không?
53. Thế nào là bí mật "Tunguska"?
54. Vẫn băng là gì?
55. Vì sao Mặt Trăng lúc tròn, lúc khuyết?
56. Vì sao chỉ một phía Mặt Trăng luôn hướng về Trái đất?
57. "Một ngày" trên Mặt Trăng dài bao nhiêu?
58. Vì sao trên Mặt Trăng có nhiều núi hình vòng như thế?
59. Trên Mặt Trăng có núi lửa đang hoạt động không?
60. Trên Mặt trăng có không khí và nước không?
61. Trên Mặt trăng có “biển” và “lục địa” không?
62. Vì sao nói Mặt trăng đang xa dần Trái đất?
63. Vì sao Mặt trăng che lấp các sao?
64. Có phải Trung thu trăng sáng hơn không?
65. Vì sao phát sinh nhật thực và nguyệt thực?
66. Vì sao các nhà thiên văn phải quan sát nhật thực và nguyệt thực?
67. Vì sao không nên dùng mắt trực tiếp quan sát nhật thực?
68. Mặt trời là thiên thể thế nào?
eBook miễn phí tại: Taisachmoi.com

69.Vì sao nói Mặt Trời là hằng tinh phổ thông?
70. Vì sao Mặt trời phát sáng và phát nhiệt?
71. Đo nhiệt độ Mặt trời như thế nào?
72. Thế nào là nguyên tố Mặt trời?
73. Gió Mặt trời là gì?
74. Vết đen Mặt trời là gì?
75. Hệ Mặt trời lớn bao nhiêu?
76. Trong đại gia đình hệ Mặt trời có những thành viên chủ yếu nào?
77. Các hành tinh quay quanh Mặt trời như thế nào?
78. Trong hệ Mặt trời còn có hành tinh thứ 10 không?
79. Trong hệ Mặt trời những hành tinh nào có vệ tinh riêng?
80. Vì sao nhiệt độ bề mặt Kim Tinh lại cao đến thế?
81. Vì sao Hoả Tinh lại màu đỏ?
82. Vì sao trên Hoả Tinh lại xuất hiện bão lớn?
83. Trên Hoả Tinh có sông đào không?
84. Trên hoả tinh có sự sống không?
85. Vì sao nói vệ tinh thứ hai của Mộc Tinh có thể có sự sống?
86. Vành của Thổ tinh thực chất là gì?
87. Vì sao nói Hải Vương Tinh được phát hiện dưới ngòi bút của các nhà toán học?
88. Diêm vương tinh có được xem là một đại hành tinh của Hệ Mặt trời không?
89. Núi vòng tròn có phải là đặc sản riêng của Mặt trăng không?
90. Các tiểu hành tinh được phát hiện như thế nào?
91. Vì sao trong hệ Mặt trời lại có nhiều tiểu hành tinh đến thế?
92. Sao chổi là gì?
eBook miễn phí tại: Taisachmoi.com

93. Sao chổi Halley được phát hiện như thế nào?
94. Sao Chổi có va chạm với Mặt trời không?
95. Sao chổi đâm nhau là thế nào?
96. Sao chổi có khả năng va chạm với Trái đất không?
97. Vì sao có sao chổi bị mất đi?
98. Vì sao một ngôi sao chổi lại có mấy đuôi?
99. " Quê hương" của sao chổi ở đâu?
100. Vì sao Hải vương tinh có lúc cách xa Mặt trời hơn Diêm vương tinh?
101. Mặt trời có "chết" không?
102. Có phải 9 hành tinh lớn sắp xếp thành chữ thập sẽ gây ra tai hoạ không?
103. Trên bầu trời có bao nhiêu ngôi sao?
104. Có phải các ngôi sao từ trên trời rơi xuống không?
105. Có phải hằng tinh là bất động không?
106. Vì sao các hằng tinh phát sáng?
107. Vì sao màu sắc các sao khác nhau?
108. Vì sao các sao trên trời có ngôi sáng, ngôi tối?
109. Các hằng tinh có phải vĩnh viễn tồn tại không?
110. Ngôi hằng tinh nào gần ta nhất?
111. Sao Ngưu Lang và Chức Nữ có phải hàng năm gặp nhau không?
112. Tinh vân là gì?
113. Trong vũ trụ còn có "hệ Mặt trời" khác không?
114. Vì sao độ sáng của một số hằng tinh lại biến đổi?
115. Vì sao biến tinh Zaofu được gọi là "thước đo trời"?
116. Sao mới là gì?
eBook miễn phí tại: Taisachmoi.com

117. Thế nào là sao lùn trắng?
118. Thế nào là sao siêu mới?
119. Sao siêu mới bùng nổ có ảnh hưởng đến Trái Đất không?
120. Thế nào là sao hồng ngoại?
121. Sao mạch xung là gì?
122. Sao nơtron là gì?
123. Thế nào là song tinh?
124. Tinh đoàn là gì?
125. Hốc đen là gì?
126. Vũ trụ được tạo thành như thế nào?
127. Vì sao nói vũ trụ hữu hạn mà vô biên?
128. Trên các hành tinh khác trong vũ trụ có người không?
129. Các hành tinh khác của hệ Mặt trời có sự sống không?
130. Bí mật về sự sống trên Hoả Tinh như thế nào?
131. "Danh thiếp Quả đất" là gì?
132. "Tiếng nói Trái đất" là gì?
133. "Đĩa bay" có phải là khách từ hành tinh khác đến không?
134. Công thức Luan vũ trụ là gì?
135. Vì sao coi không gian vũ trụ là môi trường thứ tư của con người?
136. Vì sao con người phải khai thác tài nguyên không gian?
137. Vì sao rác thải vũ trụ uy hiếp hoạt động vũ trụ?
138. Vì sao nhiều thí nghiệm khoa học chỉ có thể hoàn thành trên vũ trụ?
139. Tốc độ cao bao nhiêu mới thoát khỏi sức hút của Trái đất?
140. Vì sao muốn phóng tàu vũ trụ phải dùng tên lửa nhiều tầng?
eBook miễn phí tại: Taisachmoi.com

141. Thế nào là tên lửa dạng bó?
142. Vì sao phóng tên lửa nên thuận theo hướng Trái đất tự quay?
143. Vì sao một tên lửa có thể phóng nhiều vệ tinh?
144. Vì sao tên lửa không có cánh lái vẫn có thể đổi hướng?
145. Vì sao khi phóng tên lửa dùng cách đếm ngược?
146. Vệ tinh nhân tạo có rơi xuống không?
147. Vì sao các vệ tinh nhân tạo quay quanh Trái Đất theo những quỹ đạo khác nhau?
148. Làm thế nào để biết được vệ tinh đang bay trên quỹ đạo dự định?
149. Vì sao có thể phóng vệ tinh từ máy bay?
150. Vì sao có những vệ tinh có thể trở về mặt đất?
151. Vệ tinh kéo theo có công dụng gì?
152. Bản đồ mây vệ tinh được chụp như thế nào?
153. Vì sao có thể dùng vệ tinh để trinh sát quân sự?
154. Vì sao dùng vệ tinh có thể thăm dò tài nguyên Trái đất?
155. Vì sao vệ tinh có thể dự báo động đất?
156. Vì sao vệ tinh có thể giảm thấp thiệt hại do thiên tai và đề phòng thiên tai?
157. Vì sao dùng vệ tinh viễn thông nói chuyện điện thoại và chuyển sóng truyền hình?
158. Vì sao phải chế tạo và phóng vệ tinh nhỏ?
159. Thế nào là hệ thống định vị vệ tinh toàn cầu?
160. Thế nào là dự án vệ tinh Ir?
161. Loài người đã phát minh ra những thiết bị vũ trụ nào?
162. Nguồn điện trên thiết bị vũ trụ từ đâu mà có?
163. Thế nào là kỹ thuật vũ trụ viễn thám?
164. Vì sao phải đưa kính viễn vọng Hapbơn lên vũ trụ?
eBook miễn phí tại: Taisachmoi.com

165. Vì sao phải thí nghiệm động vật trên vũ trụ?
166. Vì sao thiết bị mang người vào vũ trụ phải có hệ thống bảo hiểm?
167. Vì sao các thiết bị vũ trụ chở người phải có thiết bị cấp cứu?
168. Vì sao nhiều thiết bị vũ trụ phải quay như con quay?
169. Vì sao các thiết bị vũ trụ phải giữ tư thế chính xác trong vũ trụ?
170. Sửa chữa sự cố của các thiết bị vũ trụ trên không như thế nào?
171. Vì sao máy bay vũ trụ trở về được như máy bay thường?
172. Tàu vũ trụ và máy bay vũ trụ có gì khác nhau?
173. Vì sao có thể dùng máy bay vũ trụ để phóng và thu hồi vệ tinh?
174. Vì sao phải xây dựng trạm phát điện mặt trời trên vũ trụ?
175. Vì sao các thiết bị vũ trụ phải đối tiếp với nhau trên không?
176. Vì sao phải xây dựng Trạm vũ trụ Quốc tế?
177. Thế nào là kế hoạch Apollo đổ bộ Mặt trăng?
178. Con người lần đầu đổ bộ xuống Mặt trăng như thế nào?
179. Vì sao các nhà du hành khi đi trên Mặt trăng thường nhảy?
180. Vì sao phải khai thác Mặt trăng?
181. Vì sao phải xây dựng căn cứ vĩnh viễn trên Mặt trăng?
182. "Người thám hiểm Mặt trăng" đã tìm thấy nước trên mặt trăng như thế nào?
183. Vì sao con người phải thăm dò Hoả Tinh nhiều lần?
184. "Cassini" đã tiến hành quan trắc thổ tinh qua thế kỷ như thế nào?
185. Vì sao phải phóng máy từ phổ α vào vũ trụ?
186. Vì sao máy thăm dò phải đổ bộ lên sao chổi?
187. Người như thế nào có thể làm nhà du hành vũ trụ?
188. Vì sao người cận thị cũng có thể làm nhà du hành vũ trụ?
eBook miễn phí tại: Taisachmoi.com

189. Vì sao trong vũ trụ chiều cao cơ thể lại tăng lên?
190. Các nhà du hành sinh hoạt trong vũ trụ như thế nào?
191. Nhà du hành vũ trụ được huấn luyện như thế nào?
192. Nhà du hành từ khoang tàu bước ra vũ trụ như thế nào?
193. Vì sao nhà du hành phải mặc trang phục vũ trụ?
194. Người đầu tiên bay vào vũ trụ là ai?
195. Ai là nữ du hành vũ trụ đầu tiên trên thế giới?
196. Vì sao trong vũ trụ lại có hiện tượng mất trọng lượng?
197. Vì sao trong vũ trụ lại phát sinh hiện tượng siêu trọng?
198. Vì sao các nhà du hành phải thở toàn ôxy trước khi ra ngoài vũ trụ?
199. Tia bức xạ vũ trụ đối với nhà du hành có hại gì?
200. Các nhà du hành từ trên vũ trụ thấy Trái Đất như thế nào?
201. Tên lửa photon là gì?
202. Thế nào là máy bay vũ trụ?

LỜI NHÀ XUẤT BẢN
Mười vạn câu hỏi vì sao là bộ sách phổ cập khoa học dành cho lứa tuổi thanh, thiếu niên.
Bộ sách này dùng hình thức trả lời hàng loạt câu hỏi "Thế nào ?", "Tại sao ?" để trình bày một
cách đơn giản, dễ hiểu một khối lượng lớn các khái niệm, các phạm trù khoa học, các sự vật,
hiện tượng, quá trình trong tự nhiên, xã hội và con người, giúp cho người đọc hiểu được các lí lẽ
khoa học tiềm ẩn trong các hiện tượng, quá trình quen thuộc trong đời sống thường nhật, tưởng
như ai cũng đã biết nhưng không phải người nào cũng giải thích được.
Bộ sách được dịch từ nguyên bản tiếng Trung Quốc do Nhà xuất bản Thiếu niên Nhi đồng
Trung Quốc xuất bản. Do tính thiết thực tính gần gũi về nội dung và tính độc đáo về hình thức
trình bày mà ngay khi vừa mới xuất bản ở Trung Quốc, bộ sách đã được bạn đọc tiếp nhận nồng
nhiệt, nhất là thanh thiếu niên, tuổi trẻ học đường. Do tác dụng to lớn của bộ sách trong việc
phổ cập khoa học trong giới trẻ và trong xã hội, năm 1998 Bộ sách Mười vạn câu hỏi vì sao đã
được Nhà nước Trung Quốc trao "Giải thưởng Tiến bộ khoa học kĩ thuật Quốc gia", một giải
thưởng cao nhất đối với thể loại sách phổ cập khoa học của Trung Quốc và được vinh dự chọn
là một trong "50 cuốn sách làm cảm động Nước Cộng hoà" kể từ ngày thành lập nước.
eBook miễn phí tại: Taisachmoi.com

Bộ sách Mười vạn câu hỏi vì sao có 12 tập, trong đó 11 tập trình bày các khái niệm và các
hiện tượng thuộc 11 lĩnh vực hay bộ môn tương ứng: Toán học, Vật lí, Hoá học, Tin học, Khoa
học môi trường, công nghệ, Trái Đất, Cơ thể người, Khoa học vũ trụ, Động vật, Thực vật và một
tập hướng dẫn tra cứu. Ở mỗi lĩnh vực, các tác giả vừa chú ý cung cấp các tri thức khoa học cơ
bản, vừa chú trọng phản ánh những thành quả và những ứng dụng mới nhất của lĩnh vực khoa
học kĩ thuật đó. Các tập sách đều được viết với lời văn dễ hiểu, sinh động, hấp dẫn, hình vẽ minh
hoạ chuẩn xác, tinh tế, rất phù hợp với độc giả trẻ tuổi và mục đích phổ cập khoa học của bộ
sách.
Do chứa đựng một khối lượng kiến thức khoa học đồ sộ, thuộc hầu hết các lĩnh vực khoa học
tự nhiên và xã hội, lại được trình bày với một văn phong dễ hiểu, sinh động, Mười vạn câu hỏi vì
sao có thể coi như là bộ sách tham khảo bổ trợ kiến thức rất bổ ích cho giáo viên, học sinh, các
bậc phụ huynh và đông đảo bạn đọc Việt Nam.
Trong xã hội ngày nay, con người sống không thể thiếu những tri thức tối thiểu về văn hóa,
khoa học. Sự hiểu biết về văn hóa, khoa học của con người càng rộng, càng sâu thì mức sống,
mức hưởng thụ văn hóa của con người càng cao và khả năng hợp tác, chung sống, sự bình đẳng
giữa con người càng lớn, càng đa dạng, càng có hiệu quả thiết thực. Mặt khác khoa học hiện đại
đang phát triển cực nhanh, tri thức khoa học mà con người cần nắm ngày càng nhiều, do đó,
việc xuất bản Tủ sách phổ biến khoa học dành cho tuổi trẻ học đường Việt Nam và cho toàn xã
hội là điều hết sức cần thiết, cấp bách và có ý nghĩa xã hội, ý nghĩa nhân văn rộng lớn. Nhận
thức được điều này, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cho xuất bản bộ sách Mười vạn câu hỏi vì
sao và tin tưởng sâu sắc rằng, bộ sách này sẽ là người thầy tốt, người bạn chân chính của đông
đảo thanh, thiếu niên Việt Nam đặc biệt là học sinh, sinh viên trên con đường học tập, xác lập
nhân cách, bản lĩnh để trở thành công dân hiện đại, mang tố chất công dân toàn cầu.
NHÀ XUẤT BẢN GIÁO DỤC VIỆT NAM

eBook miễn phí tại: Taisachmoi.com

1. Vì sao phải nghiên cứu thiên văn?
Ngày đêm nối tiếp nhau, bốn mùa tuần hoàn. Con người sống trong thế giới tự nhiên trước
hết tiếp xúc với các hiện tượng thiên văn. Mặt Trời chói chang, Mặt Trăng êm dịu, những ngôi
sao lấp lánh, cảnh nhật thực tráng lệ v.v. những hiện tượng này luôn đặt ra vô số câu hỏi cho con
người: Trái Đất ta đang sống trên đó là thế nào? Nó có vị trí ra sao trong vũ trụ? Mặt Trời vì sao
phát ra ánh sáng và nhiệt? Nó ảnh hưởng gì đến cuộc sống của mọi vật? Những ngôi sao lấp lánh
trên bầu trời ban đêm là gì? Ngoài Trái Đất ra, trên những hành tinh khác có sự sống không? Sao
chổi và những hành tinh nhỏ khác có va đập vào Trái Đất không? v.v. Đó là những vấn đề đòi
hỏi con người phải hao phí nhiều sức lực để nghiên cứu và khám phá. Quá trình hình thành và
phát triển ngành thiên văn học chính là quá trình con người từng bước tìm hiểu thế giới tự nhiên.
Từ cổ xưa, con người đã tiến hành sản xuất nông nghiệp và chăn nuôi. Để làm đúng thời vụ,
trước hết phải hiểu biết và lợi dụng thời tiết để xác định mùa màng. Ngư dân và các nhà hàng hải
phải biết lợi dụng các ngôi sao để xác định hành trình tiến lên trong đại dương bao la, căn cứ vào
trăng tròn hay khuyết để phán đoán nước thuỷ triều lên xuống.
Ngành thiên văn hiện đại càng có những phát triển mới.
Đài thiên văn soạn ra các loại lịch không những để cho nhân dân ứng dụng trong cuộc sống
thường ngày mà còn giúp cho công tác trắc địa, hàng hải, hàng không, nghiên cứu khoa học có
chỗ dựa.
Cuộc sống gắn chặt với thời gian, khoa học hiện đại càng đòi hỏi ghi chép thời gian chính
xác. Đài thiên văn đảm nhiệm đo lường, xác định thời gian chuẩn và cung cấp dịch vụ cho những
ngành khác.
Các thiên thể là một phòng thí nghiệm lý tưởng. Ở đó có những điều kiện vật lý mà trên Trái
Đất không thể có được. Ví dụ những định tinh có khối lượng lớn gấp mấy chục lần so với Mặt
Trời, nhiệt độ cao hàng tỉ độ, áp suất cao gấp mấy tỉ lần so với áp suất khí quyển, vật chất ở đó
trong trạng thái siêu đặc, mỗi cm3 mấy tỉ tấn. Con người thường nhận được những gợi ý từ thiên
văn. Lật những trang ghi chép của lịch sử khoa học ta sẽ thấy, từ tổng kết quy luật chuyển động
của các hành tinh rút ra được định luật vạn vật hấp dẫn; sau khi quan trắc được quang phổ của
khí heli trên Mặt Trời, mới tìm được nguyên tố heli trên mặt đất; từ tính toán năng lượng nổ của
những ngôi sao mới, ta mới phát hiện ra những nguồn năng lượng mà đến nay con người vẫn còn
chưa biết...
Thiên văn học có quan hệ mật thiết với sự phát triển của các ngành khoa học khác. Trước thế
kỷ XIX thiên văn học liên quan chặt chẽ với sự phát triển của toán học và cơ học. Ngày nay, khi
các ngành khoa học kỹ thuật đã phát triển cao, thiên văn học càng thâm nhập sâu vào những
ngành khoa học khác. Như ta đã biết, sau khi Anhxtanh công bố thuyết tương đối, dùng kết quả
quan trắc của thiên văn con người đã minh chứng được thuyết này. Những phát hiện mới của

eBook miễn phí tại: Taisachmoi.com

thiên văn đã đề ra những đề tài mới đối với vật lý năng lượng cao, cơ học lượng tử, vũ trụ học,
hoá học và nguồn gốc của sự sống.
Thiên văn học đã đưa lại cho chúng ta bộ mặt thật của thế giới tự nhiên mà mấy nghìn năm
nay nhân loại đã nhận thức sai về tính chất của Trái Đất, vị trí của nó trong vũ trụ, cũng như kết
cấu của vũ trụ. Nếu không có thiên văn học thì những nhận thức sai lầm như thế còn tiếp tục kéo
dài thêm nữa. Nhà thiên văn thiên tài Côpecnic người Ba Lan đã vượt qua ràng buộc mấy nghìn
năm của tôn giáo đưa ra học thuyết Mặt Trời là trung tâm, khiến cho con người tiến lên một
bước lớn trong nhận thức đối với vũ trụ. Ngày nay đến một em học sinh tiểu học cũng biết được
"Trái Đất hình cầu chứ không phải hình vuông". Trong thời đại con người bay vào vũ trụ, thiên
văn học đã kết tụ những tinh hoa nhận thức tự nhiên của con người. Nếu một người không hề
biết gì đến những thành tựu vĩ đại của thiên văn học thì không thể xem là người được trải qua
nền giáo dục trọn vẹn. Chính vì thế trên thế giới này có rất nhiều nước đã đưa thiên văn học vào
chương trình cấp trung học.
Trên đây chỉ giới thiệu một cách đơn giản về sự phát triển và ứng dụng của thiên văn. Do đó
có thể thấy thiên văn học có vai trò thúc đẩy các ngành khoa học hiện đại phát triển, là môn khoa
học quan trọng giúp loài người nhận thức tự nhiên để cải tạo tự nhiên.
Từ khoá: Thiên văn học; Thiên thể.

2. Thiên văn và khí tượng quan hệ với nhau như thế
nào?
Trung Quốc thời cổ đại hình dung một người có kiến thức uyên bác là "trên thông thiên văn,
dưới tường địa lý". "Trên thông thiên văn" bao gồm sự hiểu biết đối với các kiến thức thiên văn
và khí tượng. Ngày nay vẫn không ít người còn chịu ảnh hưởng này, họ không phân biệt được
mối quan hệ giữa hai ngành khoa học thiên văn và khí tượng. Thời cổ đại các môn khoa học tự
nhiên đang trong trạng thái manh nha, hai môn hoặc mấy môn khoa học tự nhiên hoà lẫn với
nhau là điều bình thường. Người xưa cho rằng thiên văn học và khí tượng học đều nghiên cứu
trời, đó là điều không lấy làm gì làm lạ. Nhưng ngày nay Thiên văn học và khí tượng học đều có
những phát triển rất lớn, hình thành hai môn khoa học khác nhau.
Thiên văn học là khoa học nghiên cứu các thiên thể. Nhiệm vụ chủ yếu của nó là nghiên cứu
sự vận động của các thiên thể và tác dụng lẫn nhau của chúng, trạng thái vật lý các thiên thể và
nguồn gốc của chúng. Khi ta xem Trái Đất là một hành tinh của Hệ Mặt Trời để khảo sát tức ta
đã coi nó là một thiên thể, vì vậy Trái Đất cũng là đối tượng nghiên cứu của thiên văn học.
Đối tượng nghiên cứu của khí tượng học là tầng khí quyển của Trái Đất. Nếu bạn đã xem
cuốn sách "Khoa học Trái Đất" của bộ sách này thì sẽ hiểu rõ đối tượng nghiên cứu của thiên văn
học và khí tượng học.
Thiên văn và khí tượng là hai hiện tượng khác nhau, nhưng chúng có quan hệ rất mật thiết
với nhau. Biến đổi của thời tiết chủ yếu do sự vận động của tầng khí quyển Trái Đất gây nên,
eBook miễn phí tại: Taisachmoi.com

nhưng một số nhân tố trong thiên văn cũng có ảnh hưởng nhất định đối với sự biến đổi của thời
tiết, trong đó hoạt động của Mặt Trời có ảnh hưởng rất quan trọng đến sự biến đổi thời tiết dài
hạn của Trái Đất. Ví dụ trong 70 năm từ năm 1645 - 1715 và trong 90 năm từ năm 1460 - 1550
đều là thời kỳ hoạt động Mặt Trời yếu kéo dài, chúng đều phù hợp với hai thời kỳ giá lạnh của
Trái Đất. Hồi đó nhiệt độ bình quân của Trái Đất lần lượt giảm thấp từ 0,5 - 1°C. Còn thời kỳ
Mặt Trời hoạt động mạnh giữa thế kỷ, nhiệt độ bình quân của Trái Đất cũng tăng lên tương ứng .
Ngoài Mặt Trời ra còn có một số thiên thể cũng có ảnh hưởng đối với sự biến đổi thời tiết
của Trái Đất. Có người cho rằng sức hút của Mặt Trăng và Mặt Trời ngoài việc gây ra thuỷ triều
của nước biển, còn gây ra hiện tượng thuỷ triều đối với không khí, ảnh hưởng đến sự tuần hoàn
của không khí. Ban đêm ta nhìn thấy sao băng, nó cũng có ảnh hưởng đối với sự biến đổi của
thời tiết. Ví dụ muốn mưa phải có hai điều kiện: một là trong không khí phải có đủ hơi nước; hai
là phải có những hạt bụi, hoặc hạt mang điện để làm nhân cho hơi nước ngưng kết tích tụ thành
giọt nước. Sao băng trong không khí sau khi bốc cháy sẽ để lại nhiều bụi làm hạt nhân để hơi
nước tích tụ thành giọt mưa.
Nếu ta làm rõ những nhân tố thiên văn có ảnh hưởng đối với sự biến đổi của thời tiết này thì
sẽ dùng những kết quả nghiên cứu của thiên văn để cải tiến dự báo thời tiết dài hạn. Nhân dân
lao động đã tích luỹ được nhiều kinh nghiệm về dự báo thời tiết. Một số câu ngạn ngữ về dự báo
thời tiết chính là đã căn cứ vào những nhân tố này để đặt ra. Quan trắc thiên văn cũng đòi hỏi
những điều kiện thời tiết nhất định. Ví dụ trời mưa hoặc âm u thì kính viễn vọng không thể sử
dụng được. Do đó dự báo thời tiết chính xác cũng có lợi cho quan trắc và nghiên cứu thiên văn.
Từ khoá: Thiên văn học; Khí tượng học.

3. Bốn phát hiện lớn của thiên văn học trong thập kỷ
60 của thế kỷ XX là gì?
Thập kỷ 60 của thế kỷ XX, cùng với sự nâng cao kính viễn vọng điện tử cỡ lớn, môn vật lý
thiên thể đã liên tiếp giành được bốn phát hiện lớn. Đó là các phát hiện: vật thể sao, sao Mạch
xung, bức xạ vi ba vũ trụ và phần tử hữu cơ giữa các vì sao.
Năm 1960 phát hiện ra quaza đầu tiên. Đặc trưng lớn nhất của nó là dịch chuyển về phía đỏ
rất lớn. Điều đó chứng tỏ nó cách xa Trái Đất của chúng ta từ mấy tỉ đến hàng chục tỉ năm ánh
sáng. Mặt khác, độ sáng của các vật thể này còn mạnh gấp 100 đến 1000 lần so với hệ Ngân hà
(trong hệ Ngân hà có khoảng 100 tỉ định tinh. Nhưng thể tích của các vật thể này rất nhỏ, chỉ
bằng 1/10 triệu tỉ của hệ Ngân hà. Nguyên nhân nào khiến cho các vật thể này với thể tích nhỏ
lại tích tụ được một năng lượng lớn đến thế? Theo tư liệu quan trắc nhiều năm nay tích luỹ được,
người ta đã phát hiện được hơn 6.200 quaza như thế. Tuy đã có sự hiểu biết nhất định đối với nó,
nhưng bản chất của nó vẫn còn là một điều bí ẩn.
Năm 1967 hai nhà thiên văn người Anh quan trắc trong vũ trụ được một nguồn bức xạ đặc
biệt. Chúng phát ra những xung điện theo chu kỳ rất chính xác. Độ chính xác của xung này còn
cao hơn đồng hồ phổ thông. Ban đầu các nhà thiên văn còn nghi chúng là loại sóng vô tuyến
eBook miễn phí tại: Taisachmoi.com

được phát ra từ một loài sinh vật cấp cao nào đó trong vũ trụ. Về sau lại tiếp tục phát hiện ra một
loạt thiên thể như thế. Thông qua nghiên cứu, các nhà thiên văn học đi đến nhận thức rằng: đó là
một loại thiên thể mới - sao nơtron có tốc độ tự quay rất nhanh, gọi là punxa. Cho đến nay người
ta đã phát hiện được hơn 550 punxa. Khối lượng của sao Mạch xung tương đương với Mặt Trời
nhưng thể tích rất nhỏ, thông thường đường kính chỉ khoảng 10 - 20 km, do đó mật độ của nó rất
lớn. 1 cm3 của punxa có thể đạt đến 100 triệu tấn, gấp 1000 tỉ lần đối với mật độ của tâm Mặt
Trời. Nhiệt độ bề mặt punxa cao hơn 10 triệu độ C, nhiệt độ ở tâm của nó cao khoảng 6 tỉ độ C.
Dưới nhiệt độ cao như thế thì vật chất ở đó thuộc trạng thái khác thường - trạng thái trung tính,
tức là toàn bộ điện tử vòng ngoài của nguyên tử đã bị nén vào nhân và trung hoà với điện tích
dương của hạt nhân, kết quả hạt nhân nguyên tử ở trạng thái trung tính. Các hạt nhân ép chặt với
nhau khiến cho thể tích punxa thu lại rất nhỏ. Ngày nay không ít người cho rằng punxa là một
loại hằng tinh già, vì nhân đã cháy hết, dẫn đến một trận tai biến mà hình thành nên. Người phát
hiện punxa năm 1974 đã nhận được Giải thưởng Nobel Vật lý.
Năm 1965 hai nhà vật lý người Mỹ khi tìm kiếm nguồn tạp âm gây nhiễu hệ thống tín hiệu
của vệ tinh đã ngẫu nhiên phát hiện khắp các phương trên bầu trời đều có một bức xạ yếu. Chúng
tương ứng với bức xạ vật đen ở nhiệt độ tuyệt đối 3 K. Loại bức xạ này đến từ vũ trụ xa xăm, các
phương hoàn toàn như nhau. Qua đó có thể thấy vũ trụ không phải là "chân không". Hiện tượng
này trong thiên văn học gọi là bức xạ vi ba vũ trụ. Nó là căn cứ quan trắc tốt nhất để minh chứng
cho lý luận vũ trụ được khởi nguồn từ một vụ nổ lớn. Năm đó, bản tin công bố phát hiện này tuy
chỉ dài 600 chữ nhưng đã làm chấn động cả giới vật lý thiên văn lẫn giới vật lý lý thuyết toàn thế
giới. Hai người phát hiện nhờ đó nhận được Giải thưởng Nôben vật lý năm 1978.
Đầu thập kỷ 60 của thế kỷ XX, sau khi phát hiện ra sóng ngắn cm và sóng mm giữa các vì
sao, người ta đã bất ngờ phát hiện được các chất trong vũ trụ tồn tại dưới đủ dạng phân tử, trong
đó không những có những chất vô cơ đơn giản mà còn có những phân tử hữu cơ khá phức tạp.
Các phân tử giữa các vì sao và sự diễn biến của các hành tinh có mối quan hệ mật thiết với nhau.
Điều quan trọng hơn là sự phát hiện phân tử hữu cơ giữa các vì sao đã cung cấp những đầu mối
quan trọng để nghiên cứu nguồn gốc sự sống trong vũ trụ.
Bốn phát hiện trong thiên văn của thập kỷ 60 thế kỷ XX đối với sự phát triển của thiên văn
học và nhận thức vũ trụ của con người đều có tác dụng rất quan trọng.
Từ khoá: Quaza; Punxa; Sao nơtron; Bức xạ vi ba vũ trụ; Phân tử hữu cơ giữa các vì sao.

4. Vì sao phải nghiên cứu thiên văn trong vũ trụ?
Trái đất mà ta sống có một lớp "áo giáp" rất dày, đó là bầu khí quyển (khoảng 3.000 km)
(nhưng tầng mật độ dày đặc chỉ khoảng mấy chục km), nhờ nó bảo hộ mà con người mới tránh
khỏi sao băng từ vũ trụ bay đến, một số loại tia có hại và sự nguy hiểm của các hạt vũ trụ. Nó
còn bảo đảm nhiệt độ cho bề mặt Trái Đất. Do đó, tầng khí quyển này rất có ích.
Nhưng cũng chính tầng khí quyển này đã đưa lại cho ta không ít phiền phức, khiến cho việc
tìm hiểu các hiện tượng trong vũ trụ bị hạn chế rất nhiều. Ví dụ về mặt nghiên cứu thiên văn, sự
nhiễu động của không khí gây ra các ngôi sao nhấp nháy, khiến cho kính viễn vọng nhìn thấy các
eBook miễn phí tại: Taisachmoi.com

ngôi sao rất mờ, cũng ảnh hưởng đến độ phóng đại của kính viễn vọng (nói chung hệ số phóng
đại không thể vượt quá 1000), nhiều thiên thể xa xăm và tối không thể quan sát được. Tác dụng
chiết quang và tán sắc của không khí sẽ làm vị trí, hình dạng và màu sắc các thiên thể lệch đi.

Tầng khí quyển còn hấp thu phần lớn các tia hồng ngoại và tử ngoại khiến cho con người
trên mặt đất không thể nghiên cứu được chúng. Sóng vô tuyến bước sóng dài không thể xuyên
qua tầng khí quyển khiến cho phạm vi quan trắc của kính viễn vọng điện tử trên mặt đất bị hạn
chế. Còn sự biến đổi của khí hậu như mưa, trời âm u cũng khiến cho các đài thiên văn quang học
trên mặt đất không thể quan trắc được, cho nên các nhà thiên văn mơ ước đưa kính viễn vọng lên
vệ tinh, xây dựng đài thiên văn ngoài tầng khí quyển, từ đó có thể nhìn thấy được nhiều hơn bộ
mặt thật của các thiên thể. Trên đó các ngôi sao không còn nhấp nháy, ánh sáng Mặt Trời cũng
không có hiện tượng tán xạ, quan trắc rất thuận tiện, có thể quan trắc được các quầng tán của
Mặt Trời bất cứ lúc nào. Hơn nữa trên trạm vệ tinh nhân tạo, trạng thái mất trọng lượng sẽ không
gây ra sự lo ngại kính viễn vọng bị biến dạng, dù là kính viễn vọng quang học hay kính viễn
vọng vô tuyến đều có thể nâng cao hệ số phóng đại. Từ thập kỷ 60 đến nay, các nước đã phóng
hàng loạt vệ tinh thiên văn, thiết bị thăm dò hành tinh và các thiết bị thăm dò không gian giữa
các vì sao, từ đó mở ra một thời đại mới nghiên cứu thiên văn trong vũ trụ của nhân loại, mở ra
con đường rộng lớn cho nghiên cứu thiên văn, khiến cho năng lực nhận thức thế giới, cải tạo thế
giới của con người tiến thêm một bước.
Từ khoá: Bầu khí quyển; Thiên văn trong vũ trụ.Vệ tinh thiên văn.

5. Vì sao phải nghiên cứu những phân tử giữa các vì
sao?
Các nhà thiên văn gọi chung các chất như khí, bụi giữa các vì sao là một vật chất giữa các vì
sao. Những năm 30 của thế kỷ XX các nhà khoa học đã dùng kính viễn vọng quang học bất ngờ
phát hiện trong các đám mây giữa các vì sao có mấy loại phân tử lưỡng nguyên tử. Vì khả năng
quan trắc của kính viễn vọng quang học rất có hạn, nên suốt 30 năm sau đó việc nghiên cứu các
phân tử giữa các vì sao bị ngưng lại. Cuối cùng, sự phát triển của thiên văn vô tuyến đã mở cửa
kho báu tri thức về các phân tử giữa các vì sao.
Năm 1963 nhà khoa học Mỹ lần đầu tiên dùng kính viễn vọng điện tử phát hiện phân tử có
gốc hyđrôxin (OH). Năm năm sau lại phát hiện phân tử amoni (NH3) do 4 nguyên tử tạo thành,
phân tử nước và những phân tử hữu cơ có cấu tạo khá phức tạp như methanal (H2CO). Bắt đầu
từ đó kính viễn vọng điện tử cỡ lớn của nhiều nước trên thế giới đã đi vào tìm kiếm những phân
tử mới giữa các vì sao. Đúng như một nhà thiên văn đã nói: "Bàn về phân tử đã trở thành cái mốt
của các đài thiên văn". Những phát hiện này đã làm thay đổi cách nhìn sai trái của các nhà thiên
văn trước kia. Ví dụ trước đây cho rằng: mật độ các chất trong không gian giữa các vì sao rất
thấp, cho nên rất khó sinh thành những phần tử có hai nguyên tử trở lên. Dù có hình thành đi nữa
thì dưới tác dụng của tia tử ngoại và tia vũ trụ, chúng rất dễ bị phân giải, cho nên tuổi thọ của
chúng rất ngắn.
eBook miễn phí tại: Taisachmoi.com

Sự phát hiện phân tử giữa các vì sao được xem là một trong bốn phát hiện lớn của thiên văn
ở những năm 60 của thế kỷ XX. Đến nay con người đã phát hiện được hơn 60 loại phân tử trong
hệ Ngân hà. Quá trình nghiên cứu vật l...