https://thuviensach.vn

Mục lục
Lời Nói Đầu
Chương I. Cuộc Đời Của Một Nữ Hoàng
I. Buồn Vui Thân Phận Vua Bà
1. Bông Hoa Nhỏ Trong Cung Đình Triều Lý
2. Nỗi Buồn Nơi Cung Cấm
3. Hạnh Phúc Muộn Màng
4. Nỗi Oan Này Ai Tỏ Cùng Người
Ii. Những Điều Thú Vị Về Lý Chiêu Hoàng
Iii. Một Số Nghi Vấn Về Quãng Đời Sau Này Của Lý Chiêu Hoàng
1. Có Hai Bà Chiêu Hoàng, Một Thật, Một Giả
2. Lý Chiêu Hoàng Đã Trẫm Mình Tự Vẫn
3. Lý Chiêu Hoàng Đã Từng Đi Tu
4. Lý Chiêu Hoàng Có Công Tích Với Nhân Dân
5. Lăng Mộ Lý Chiêu Hoàng Ở Đâu?
Chương Ii. Một Số Giai Thoại Về Lý Chiêu Hoàng
1. Mối Tình Trẻ Con
2. Ban Chiếu Nhường Ngôi Cho Chồng
3. Lần Gặp Gỡ Cuối Cùng
4. Mẹ Con Ta Đều Vì Nghĩa Lớn
5. Ba Điều Kiện Của Lý Chiêu Hoàng
Chương Iii. Nơi Thờ Tự Và Niên Biểu Lý Chiêu Hoàng
I. Nơi Thờ Tự
1. Đền Rồng (Long Miếu Điện)
2. Đền Yên Thành
3. Đình Giao Tự
4. Đình Thái Bình
5. Đình Tình Quang
6. Đình Hào Khê
Ii. Niên Biểu Lý Chiêu Hoàng
Chương Iv. Hình Ảnh Lý Chiêu Hoàng Trong Văn Thơ
Văn Chầu Lý Chiêu Hoàng
Bạch Vân Ca
Thiên Nam Minh Giám
Đại Nam Quốc Sử Diễn Ca
Việt Sử Diễn Nghĩa Tứ Tự Ca
Việt Sử Lục Bát Diễn Ca
Hội Đền Tám Vua Triều Lý
Thể Phách Tinh Anh

https://thuviensach.vn

Vịnh Lý Chiêu Hoàng
Nhớ Lý Chiêu Hoàng
Lý Chiêu Hoàng Nhường Ngôi
Đêm Hoàng Cung
Hoài Niệm Hoàng Thành
Đại Việt Sử Thi
Vương Triều Thay Đổi
Câu Chuyện Của Một Nữ Hoàng
Chùm Thơ Của Lê Thái Dũng
Bình Thơ "Vịnh Lý Chiêu Hoàng"
Lý Chiêu Hoàng
Chiếc Ngai Vàng
Mùa Xuân Lý Chiêu Hoàng
Tài Liệu Tham Khảo

https://thuviensach.vn

LÝ CHIÊU HOÀNG - MỘT ĐỜI SÓNG GIÓ
Lê Thái Dũng
www.dtv-ebook.com
Lời Nói Đầu
Khởi nghiệp từ Lý Thái Tổ và truyền tới Lý Chiêu Hoàng, trải qua 216
năm tồn tại với 9 đời vua nối nhau trị vì, mặc dù có những thăng trầm, biến
cố nhưng triều Lý là triều đại được sử sách đánh giá cao bởi "không có vua
nào thất đức lớn, nhiều vua thánh hiền, lâu năm thái bình, từ thời tiền cổ
đến khi ấy chưa có triều đại nào hơn. Đại ước cách thống trị của đời vua chỉ
cần pháp độ chứ không cần người cho lắm, chính sự chuộng khoan hậu
không chuộng sự bạo tàn, đương khi vô sự thì cứ theo sách cũ giữ chế độ
cũ, tuy là vua còn nhỏ tuổi mà vẫn thống trị nổi thiên hạ" (Việt sử tiêu án)
Nhà Lý có những đóng góp tích cực cho sự phát triển của đất nước và để
lại dấu ấn sâu đậm trong xã hộ trên mọi phương diện văn hóa, tôn giáo,
pháp luật, kinh tế, chính trị. Những dấu ấn lớn của triều Lý qua các công
trình vật chất và tinh thần đến nay vẫn được lưu truyền, gìn giữ và được
người đời ngợi ca, ngưỡng mộ. Một điều rất đặc biệt không thể không nhắc
tới khi nói về triều Lý, đây chính là vương triều duy nhất có vua là nữ, đó
là Lý Chiêu Hoàng, bà là vị vua thứ 9 và cũng là vụ vua cuối cùng của nhà
Lý, đồng thời là nữ hoàng duy nhất trong lịch sử hơn 1000 năm tồn tại và
phát triên của chế độ phong kiến Việt Nam.
Dưới nhãn quan Nho giáo, những đánh giá về Lý Chiêu Hoàng của các
sử gia phong kiến thường thiên về phê phán, chỉ trích nặng nề; bên cạnh đó
những ghi chép về bà cũng không nhiều, vì vậy, để dựng lại một cách khái
quát nhất về cuộc đời, sự nghiệp, vai trò và ảnh hưởng của nhân vật đặc
biệt này là hết sức khó khăn.

https://thuviensach.vn

Cuốn sách "Lý Chiêu Hoàng, một đời sóng gió" được thực hiện với
mong muốn qua các dấu ấn, câu chuyện lịch sử, giai thoại dân gian, truyền
kỳ về Lý Chiêu Hoàng giúp người đọc hiểu và biết thêm những thông tin
chính về vị vua nữ của một vương triều lớn trong lịch sử nước nhà. Bên
cạnh đó xin giới thiệu một số bài thơ, truyện ngắn, kịch về Lý Chiêu Hoàng
qua sáng tác của các tác giả với những cung bậc tình cảm, suy tư, hoài niệm
đối với nữ nhân vật đặc biệt trong lịch sử dân tộc.
Mặc dù có nhiều cố gắng nhưng do những hạn chế nhất định, đặc biệt là
nguồn tư liệu than khảo, trích dẫn không nhiều nên việc biên soạn cuốn
sách không tránh khỏi những thiếu sót. Rất mong bạn đọc góp ý, phê bình.
Hà Nội, 07/07/2010

https://thuviensach.vn

LÝ CHIÊU HOÀNG - MỘT ĐỜI SÓNG GIÓ
Lê Thái Dũng
www.dtv-ebook.com
Chương I. Cuộc Đời Của Một Nữ Hoàng

https://thuviensach.vn

LÝ CHIÊU HOÀNG - MỘT ĐỜI SÓNG GIÓ
Lê Thái Dũng
www.dtv-ebook.com
I. Buồn Vui Thân Phận Vua Bà
Ở ngôi trong khoảng thời gian ngắn, vai trò và tầm ảnh hưởng không lớn
nên những gì mà người đời biết về Lý Chiêu Hoàng chỉ như gió thoảng
mây bay, nhất là khi nhà Lý buộc phải rời khỏi vũ đài chính trị để nhường
chỗ cho một triều đại mới với hào khí oai hùng đang lên. Chính vì vậy ít
người biết rõ rằng Lý Chiêu Hoàng còn có một cuộc đời đầy những nỗi
niềm suy tư, vui buồn, sướng khổ đan xen.

https://thuviensach.vn

LÝ CHIÊU HOÀNG - MỘT ĐỜI SÓNG GIÓ
Lê Thái Dũng
www.dtv-ebook.com
1. Bông Hoa Nhỏ Trong Cung Đình Triều Lý
Lý Chiêu Hoàng tên thật là Lý Phật Kim, còn có tên khác là Lý Thiên
Hinh, sinh tháng 9 năm Mậu Dần (1218), là con gái thứ hai của vua Lý Huệ
Tông, mẹ là Thuận Trinh thái hậu Trần Thị Dung; sau khi ra đời bà được
phong là Chiêu Thánh công chúa.
Nhà Lý từ đời vua Lý Cao Tông (1175-1210) đã bắt đầu đi xuống, giặc
cướp nổi lên khắp nơi; đến đời Lý Huệ Tông tình hình càng trầm trọng hơn,
loạn lạc không dứt khiến vua phải nhiều phen bôn tẩu, quan lại chia bè kết
cánh, các phe phái cát cứ đánh giết lẫn nhau.
Để bình ổn xã hội, Lý Huệ Tông phải dựa vào thế lực của họ Trần và từ
đó dòng họ này tìm cách tạo dựng vây cánh, thâu tóm quyền bính, khống
chế triều đình. Tháng 10 năm Giáp Thân (1224) phe cánh họ Trần đứng đầu
là Trần Thủ Độ lấy cớ vua mắc bệnh điên, ép Lý Huệ Tông phải nhường
ngôi cho con gái, rồi đi tu ở chùa Chân Giáo nằm trong đại nội thành Thăng
Long. Vậy là khúc quanh của lịch sử đã đưa đẩy Lý Phật Kim, một cô bé 7
tuổi bước lên sân khấu chính trị, mở đầu cho tấn bi kịch của đời mình.
Được lập làm thái tử và ngay sau đó được truyền ngôi, trở thành nữ hoàng
đầu tiên và cũng là duy nhất trong lịch sử Việt Nam với hiệu là Chiêu
Hoàng, đặt niên hiệu là Thiên chương hữu đạo.
Ở ngôi báu vào lúc ấu thơ, Chiêu Hoàng tất nhiên chưa có khả năng chấp
chính, vua cha thì trở thành Huệ Quang đại sư, mẹ thì đang lo nghĩ cho
quyền lợi của dòng họ, chị gái thì đã hạ giá lấy chồng, "vua là thân gái bé,
nào có biết gì" (Việt sử tiêu án). Hết chỗ dựa ở cha, không nương nhờ được

https://thuviensach.vn

ở mẹ, Lý Chiêu Hoàng trở nên lạc lõng giữa triều đình tiếng là của mình
mà sự thực đã nằm trong tay họ Trần.
Nhằm đẩy mạnh kế hoạch "đảo chính cung đình", Trần Thủ Độ đưa cháu
là Trần Cảnh mới 8 tuổi vào cung làm người hầu cận cho Lý Chiêu Hoàng;
mặt khác "tự đem gia thuộc thân thích vào ở trong cung cấm... đóng cửa
thành và các cửa cung, sai người coi giữ, các quan đến chầu không được
vào" (Đại Việt sử ký toàn thư).
Sau khi kiểm soát được hoàng cung, Trần Thủ Độ cho loan báo rằng nữ
hoàng đã có chồng, đó chính là Trần Cảnh. Thế là chuyện chơi bời, đùa
nghịch của con trẻ trở thành chuyện tình duyên và bị lợi dụng trong việc
"mưu bá đồ vương" nơi cung cấm.
Chuyện đến sẽ phải đến, vở kịch chuyển giao ngôi vị từ họ Lý sang họ
Trần hạ màn vào ngày 11tháng Chạp năm Ất Dậu (1225), tại điện Thiên
An, Lý Chiêu Hoàng xuống chiếu "nhường ngôi cho chồng", trong đó có
đoạn viết: Trẫm là nữ chúa, tài đức đều thiếu, không người giúp đỡ, giặc
cướp nổi lên như ong, giữ thế nào nổi ngôi báu nặng nề? Trẫm dậy sớm
thức khuya, chỉ sợ không cáng đáng nổi, vẫn nghĩ tìm người hiền lương
quân tử để cùng giúp chính trị, đêm ngày khẩn khoản, đến thế là cùng cực
rồi... Nay trẫm suy đi tính lại một mình, duy chỉ có Trần Cảnh là người văn
chất đủ vẻ, thực thể cách hiền nhân quân tử, uy nghi đường hoàng, có đủ tư
chất thánh thần văn võ...Sớm hôm nghĩ chín từ lâu, nghiệm xem nên
nhường ngôi báu để thuận lòng trời, cho xứng lòng trẫm..." (Đại Việt sử ký
toàn thư).

https://thuviensach.vn

LÝ CHIÊU HOÀNG - MỘT ĐỜI SÓNG GIÓ
Lê Thái Dũng
www.dtv-ebook.com
2. Nỗi Buồn Nơi Cung Cấm
Sau khi nhường ngôi cho chồng, Lý Chiêu Hoàng trở thành hoàng hậu
Chiêu Thánh; ngỡ rằng từ đây cuộc đời bà chỉ có niềm hạnh phúc, vui lòng
với bổn phận người vợ bên một bậc anh quân am hiểu rộng rãi, có tài thao
lược là Trần Thái Tông. Thế nhưng điều băn khoăn, lo lắng nhất của Chiêu
Thánh là không hiểu vì sao sau nhiều năm ở bên nhau mà hai người vẫn
mãi chưa có con; đây chính là nguyên nhân dẫn đến một nỗi đau tình cảm
của bà.
Thái sư Trần Thủ Độ sợ vua không có người thừa tự đã nói thẳng với
Trần Thái Tông rằng: Hoàng hậu Chiêu Thánh làm vợ đã hơn 10 năm mà
không sinh nở thì làm sao có hi vọng về sự nối dõi sau này, phải chọn một
hoàng hậu khác! Nói là làm, bằng uy quyền của mình Trần Thủ Độ ép vua
Trần Thái Tông phải lấy bà Thuận Thiên, lúc này đang có mang ba tháng
(Thuận Thiên là chị ruột của Chiêu Thánh vợ của Trần Liễu, là anh ruột
Trần Thái Tông).
Chính vì chuyện này mà Trần Thái Tông coi là "một điều nhục nhã,
không xứng ở ngôi vua" (Đại Việt sử ký toàn thư) bèn bỏ kinh thành lên núi
Yên Tử (nay thuộc Quảng Ninh) định xuất gia tu hành; còn Trần Liễu vì
uất ức mà khởi binh làm loạn. Mặc dù mọi chuyện sau đó trở lại bình
thường, Trần Thái Tông về Thăng Long, cuộc khởi loạn bị dẹp yên và Trần
Liễu được tha tội nhưng chỉ có một người là chịu đau khổ nhất, đó chính là
Chiêu Thánh. Tước hiệu Chiêu Thánh hoàng hậu bị phế, triều đình nhà
Trần giáng bà xuống làm công chúa. Thế là trong ngót 20 năm phải làm
công chúa lần thứ hai này, Chiêu Thánh sống âm thầm nơi thâm cung, một
mình một bóng với nỗi hiu quạnh, khổ đau, buồn tủi.

https://thuviensach.vn

LÝ CHIÊU HOÀNG - MỘT ĐỜI SÓNG GIÓ
Lê Thái Dũng
www.dtv-ebook.com
3. Hạnh Phúc Muộn Màng
Những tưởng rằng Chiêu Thánh phải sống trong cảnh bị ruồng bỏ đến
cuối đời, thế nhưng một điều bất ngờ đã đến với bà. Năm Mậu Ngọ (1258),
sau chiến thắng chống Nguyên Mông xâm lược lần thứ nhất, vua Trần Thái
Tông xuống chiếu gả bà cho Lê Tần (tức Lê Phụ Trần), một vị tướng có
công lớn trong cuộc kháng chiến chống giặc vừa qua, ông vốn thuộc dòng
dõi vua Lê Hoàn trước đây.
Không biết vua Trần Thái Tông làm như vậy có ý gì, phải chăng ông
muốn tìm cho Chiêu Thánh một nơi nương tựa khi xế bóng mãn chiều hay
không còn muốn thấy bà ở lại nơi cung vàng điện ngọc, chỗ mà một thời đã
thuộc về bà, thuộc về triều Lý? Chỉ biết rằng lệnh vua ban ra, ai nào dám
chống, Chiêu Thánh chấp nhận lấy Bảo Gia Vương Lê Phụ Trần với một số
điều kiện.
Sau khi triều Trần chấp nhận các điều kiện đó, Chiêu Thánh mới đồng ý
kết hôn cùng Lê Phụ Trần, lúc này bà đã 40 tuổi nhưng vẫn còn xuân sắc
mặn mà. Chiêu Thánh sống hòa hợp bên Lê Phụ Trần, đó là những ngày
tháng tốt đẹp nhất của cuộc đời bà. Chỉ một năm sau ngày cưới Chiêu
Thánh sinh hạ một cậu con trai đặt tên là Lê Tông, còn có tên khác là Lê
Phụ Hiền (Lê Tông sau được ban quốc tính và đổi tên là Trần Bình Trọng),
tiếp đó bà sinh thêm một người con gái tên là Minh Khuê, còn có tên khác
là Ngọc Khuê (sau được phong là Ưng Thụy công chúa). Vậy là hạnh phúc
đã đến với Chiêu Thánh, tuy muộn màng nhưng dù sao đó cũng là kết thúc
có hậu mà bà đáng được hưởng sau bao phen tủi hờn sầu thảm.

https://thuviensach.vn

LÝ CHIÊU HOÀNG - MỘT ĐỜI SÓNG GIÓ
Lê Thái Dũng
www.dtv-ebook.com
4. Nỗi Oan Này Ai Tỏ Cùng Người
Năm Mậu Dần (1278), bà Chiêu Thánh về thăm quê hương Cổ Pháp (nay
thuộc huyện Từ Sơn, Bắc Ninh) dự lễ giỗ tổ; đến tháng 9 cùng năm bà mất
tại đây, thọ 60 tuổi; tương truyền tóc vẫn đen nhánh, môi vẫn đỏ như son,
đôi má vẫn một màu hoa đào.
Nhân dân thương cảm táng bà ở bìa rừng Báng, phía tây Thọ Lăng Thiên
Đức và lập đền thờ tưởng nhớ người phụ nữ đặc biệt này; ngôi đền có tên là
Long miếu điện (thường gọi là đền Rồng). Sở dĩ Lý Chiêu Hoàng phải thờ
riêng ở một ngôi điện nhỏ, không được thờ chung tại đền Đô (đền Lý Bát
Đế) vì người ta cho rằng bà là người có tội, là đứa con bất hiếu đã làm mất
ngôi vương triều Lý. Việc đổ lỗi không chỉ dừng ở đó, dân gian còn nại ra
thuyết rằng ở Cổ Pháp có câu: "Tộ truyền bát diệp, diệp lạc âm sinh" nghĩa
là truyền được 8 lá, lá rụng xuống rồi âm khí sinh ra, ý nói nhà Lý truyền
ngôi được 8 đời, mất ngôi vì có vua đàn bà.
Trên quan điểm Nho giáo, các sử sách phong kiến cũng có những nhận
xét không mấy thiện cảm đối với Lý Chiêu Hoàng, như sách Việt sử tiêu án
viết: "...Bà là chất âm mà ở dương vị, trái hẳn lẽ thường,... nhất sinh dâm
cuồng, lấy chồng không vừa lứa đôi..."; việc bà lấy Lê Phụ Trần cũng bị coi
là xấu xa: "...Chiêu Thánh vui thích sự gả đó, lại không được bằng người
đàn bà thường dân còn có liêm sỉ,... là hoàng hậu mà lấy bầy tôi làm chồng,
Phụ Trần là bầy tôi mà lấy bà hậu làm vợ; mẹ ấy con ấy, chị ấy em ấy, vợ
ấy chồng ấy, vua ấy tôi ấy thật không bằng cầm thú".
Thế là bao lời oán trách đều đổ hết lên người phụ nữ nhỏ bé đáng
thương, trong khi người đời lại không chịu nhìn nhận rằng nhà Lý mất ngôi

https://thuviensach.vn

không phải lỗi của Lý Chiêu Hoàng, không phải do "thiên định" mà chính
là do sự suy thoái nảy sinh từ đời Lý Cao Tông, làm chính sự đổ nát, lòng
dân ly tán.., để rồi Lý Chiêu Hoàng khi mới 7 tuổi phải kế thừa một ngai
vàng đã lung lay đến tận gốc rễ, cho dù một người khác ngồi lên đó cũng
khó lòng cứu vãn được vương vị cho họ Lý.
Rồi mặc cho người đời đánh giá, phán xét Lý Chiêu Hoàng vẫn gan góc
đi hết cuộc đời gian khó của mình ở tuổi 60 và mang theo một nỗi oan lịch
sử khó tỏ bày.

https://thuviensach.vn

LÝ CHIÊU HOÀNG - MỘT ĐỜI SÓNG GIÓ
Lê Thái Dũng
www.dtv-ebook.com
Ii. Những Điều Thú Vị Về Lý Chiêu Hoàng
Sách sử viết về Lý Chiêu Hoàng không nhiều, chỉ một số dòng ghi chép
ngắn gọn về cuộc đời của bà, chính vì vậy ít người biết rõ về một phụ nữ có
số phận đặc biệt nhất trong lịch sử Việt Nam.
* Lý Chiêu Hoàng là nữ hoàng duy nhất trong hơn 1000 năm tồn tại và
phát triển của chế độ phong kiến Việt Nam, là trường hợp độc nhất vô nhị
từ trước đến nay chưa từng có.
* Lý Chiêu Hoàng tên thật là Lý Phật Kim, sau đổi là Lý Thiên Hinh, bà
là con gái út của vua Lý Huệ Tông với tôn hiệu là Chiêu Thánh công chúa
và cũng là phụ nữ duy nhất trong lịch sử được phong làm Thái tử.
* Lý Chiêu Hoàng cũng là người ở ngôi Thái tử trong thời gian ngắn
nhất. Sách Đại Việt sử ký toàn thư cho biết, tháng 10 năm Giáp Thân
(1224) Lý Huệ Tông "xuống chiếu lập công chúa Chiêu Thánh làm Hoàng
thái tử để truyền ngôi cho". Như vậy Lý Chiêu Hoàng được lập làm Thái tử
và ngay sau đó được truyền ngôi, vì thế bà làm thái tử không đầy một ngày.
* Lý Chiêu Hoàng lên ngôi tháng 10 năm Giáp Thân (1224) khi đó bà
mới 7 tuổi, thuộc danh sách những vị vua trẻ trong lịch sử nước ta.
* Lý Chiêu Hoàng làm vua hơn 1 năm, từ tháng 10 năm Giáp Thân
(1224) đến tháng 12 năm Ất Dậu (1225) thì nhường ngôi cho chồng là Trần
Cảnh (tức Trần Thái Tông). Bà là vị vua ở ngôi ngắn nhất trong số các vua
triều Lý.

https://thuviensach.vn

*Lý Chiêu Hoàng là vua triều Lý đặt ít niên hiệu nhất và niên hiệu của bà
là một trong những niên hiệu dài nhất có tới 4 chữ, sử chép rằng: "Chiêu
Thánh lên ngôi, đổi niên hiệu là Thiên Chương Hữu Đạo" (Đại Việt sử ký
toàn thư).
*Chuyện hôn nhân của Lý Chiêu Hoàng và Trần Cảnh là một trong
những nghi vấn của lịch sử. Chúng ta đều biết Trần Thủ Độ chính là người
"đạo diễn" vở kịch "vợ nhường ngôi cho chồng", chuyển vương quyền từ
tay họ Lý sang họ Trần một cách êm thấm. Tuy nhiên dường như không hề
có lễ thành hôn của Lý Chiêu Hoàng, sử sách không có dòng nào ghi chép
về điều đó, tất cả chỉ dựa trên thông tin của Trần Thủ Độ mà thôi. Sách Đại
Việt sử ký toàn thư viết: "Trần Thủ Độ tự đem gia thuộc thân thích vào
trong cung cấm, sai đóng cửa thành và các cửa cung, cử người coi giữ. Các
quan đến chầu không được vào. Thủ Độ loan báo rằng: Bệ hạ đã có chồng
rồi. Các quan đều nói được, xin chọn ngày vào chầu".
*Lý Chiêu Hoàng là người duy nhất trong lịch sử 2 lần làm công chúa và
lại là công chúa của hai triều đại khác nhau. Bà sinh tháng 9 năm Mậu Dần
(1218), sau khi ra đời được phong làm Chiêu Thánh công chúa. Năm Đinh
Dậu (1237) Trần Thủ Độ vin cớ bà không thể sinh con nên đã ép Trần Thái
Tông phế ngôi hoàng hậu rồi giáng bà xuống làm công chúa.
*Lý Chiêu Hoàng là người duy nhất trong lịch sử làm vua của một vương
triều rồi lại làm hoàng hậu của một vương triều khác. Ngày 11 tháng 12
năm Ất Dậu (1225) bà nhường ngôi cho chồng là Trần Cảnh (tức Trần Thái
Tông vị vua đầu tiên của nhà Trần) và trở thành hoàng hậu Chiêu Thánh.
*Lý Chiêu Hoàng và Trần Thái Tông là đôi vợ chồng duy nhất trong lịch
sử đều làm vua.
*Lý Chiêu Hoàng là người mang một nỗi oan lịch sử, người đương thời
cũng như các sách sử đều cho rằng bà là người có tội đã làm mất ngôi
vương triều Lý. Sách Việt sử tiêu án cho rằng: "... bà là chất âm mà ở

https://thuviensach.vn

dương vị, trái hẳn lẽ thường"; Việt giám thông khảo tổng luận chê Chiêu
Hoàng là "Vua đàn bà vì thế không gánh vác nổi cơ nghiệp..." Còn trong
dân gian đặt ra câu: "Tộ truyền bát diệp, diệp lạc âm sinh" nghĩa là: truyền
được 8 lá, lá rụng xuống rồi âm khí sinh ra, ý nói nhà Lý truyền ngôi được
đời rồi mất ngôi vì có vua đàn bà.
*Một việc xưa nay chưa từng có trong lịch sử là năm Mậu Ngọ (1258)
Lý Chiêu Hoàng trở thành "phần thưởng" ban cho tướng có công. Chồng cũ
của bà là Trần Thái Tông xét thấy tướng Lê Tần có công đầu trong cuộc
kháng chiến chống quân Mông Cổ nên đã cho ban quốc tính, đổi tên là Lê
Phụ Trần và đem Chiêu Hoàng gả cho vị tướng này coi như là một phần
thưởng đặc biệt.
*Lý Chiêu Hoàng lấy Lê Tần khi đã 40 tuổi nhưng từ đó cuộc đời bà mới
thực sự có hạnh phúc; bà đã sinh ra được 2 người con, con trai là Lê Tông,
con gái là Ngọc Khuê. Một điều thú vị là Lê Tông (còn có tên khác là Lê
Phụ Hiền) sau này được ban quốc tính (họ vua) và đổi tên thành Trần Bình
Trọng, một danh tướng nổi tiếng với câu nói bất hủ: "Ta thà làm quỷ nước
Nam còn hơn làm vương đất Bắc", ông còn là phò mã triều Trần, được vua
Trần Thái Tông gả công chúa Thụy Bảo làm vợ. Còn Ngọc Khuê sau này
được gả cho Trạng nguyên Trần Cố (đỗ khoa thi năm Bính Dần 1266).
*Lý Chiêu Hoàng là người duy nhất trong lịch sử trải qua 6 danh vị suốt
cả cuộc đời thăng trầm: 1. Công chúa nhà Lý, 2. Thái tử, 3. Nữ hoàng, 4.
Hoàng hậu, 5. Công chúa nhà Trần, 6. Phu nhân tướng quân.
*Lý Chiêu Hoàng mất ngày 23 tháng 9 năm Mậu Dầu (1278) thọ 60 tuổi;
điều đặc biệt kỳ lạ là khi đó tóc bà vẫn đen nhánh, môi đỏ như tô son, đôi
má vẫn một màu hồng đào.
*Lịch sử ghi chép về Lý Chiêu Hoàng với nỗi niềm bi kịch mà không
nêu rõ công lao gì trong hơn 1 năm ở ngôi của bà. Thế nhưng trong nhân
dân nhiều nơi rất trân trọng tôn bà làm Thành hoàng vì đã giúp dân xây

https://thuviensach.vn

dựng xóm làng, an cư lạc nghiệp như làng Tình Quang và làng Giao Tự
(Gia Lâm, Hà Nội), làng Yên Thành (nay thuộc quận Ba Đình, Hà Nội)...
*Lý Chiêu Hoàng là vị vua duy nhất không được thờ ở đền Đô bởi quan
niệm "Nữ nhân ngoại tộc", bà đã làm dâu của họ Trần lại làm mất ngôi nên
có tội với nhà Lý vì thế không được thờ cùng Lý Bát Đế. Nhân dân đã lập
một ngôi đền thờ riêng cho bà ở gần đền Đô đặt lên là đền Rồng (Long
miếu điện). Hàng năm vào dịp lễ hội đền Đô (15/3 âm lịch) người dân lại
rước kiệu của bà từ đền Rồng về đền Đô để bà được gặp vua cha và các vị
vua triều Lý.

https://thuviensach.vn

LÝ CHIÊU HOÀNG - MỘT ĐỜI SÓNG GIÓ
Lê Thái Dũng
www.dtv-ebook.com
Iii. Một Số Nghi Vấn Về Quãng Đời Sau Này Của Lý Chiêu Hoàng
Những gì về Lý Chiêu Hoàng theo sử sách và giai thoại dân gian dường
như đã rõ ràng, tuy nhiên xem xét kỹ một số dữ liệu, thông tin chúng ta sẽ
thấy có những điểm khiến người đời có chút băn khoăn, nghi vấn về cuộc
đời của bà sau khi bị truất ngôi hoàng hậu và bị giáng xuống làm công
chúa. Những nghi vấn dưới đây có căn cứ; song chúng tôi cũng tạm nêu ra
với mục đích tìm hiểu, tiếp cận đa chiều về lịch sử

https://thuviensach.vn

LÝ CHIÊU HOÀNG - MỘT ĐỜI SÓNG GIÓ
Lê Thái Dũng
www.dtv-ebook.com
1. Có Hai Bà Chiêu Hoàng, Một Thật, Một Giả
Những nghi vấn này được một số nhà nghiên cứu văn hóa, lịch sử đặt ra
như một hướng gợi mở để làm rõ thêm về thân thế của Lý Chiêu Hoàng,
như trong bài "Bí ẩn về cuộc đời của Lý Chiêu Hoàng" đăng tải trên diễn
đàn của CLB Hùng sử Việt, tác giả Đinh Ngọc Thu đã đưa ra những câu
hỏi sau:
Thật sự bà Chiêu Hoàng (còn gọi là Chiêu Thánh) có sống trong cung
thêm 21 năm, đến khi bà được 40 tuổi thì được gả cho Lê Phụ Trần hay
không? Có phải bà đã có với Lê Phụ Trần 2 người con như sách sử đã ghi
lại?
Như sử sách đã ghi, công chúa Chiêu Thánh có hai con với Lê Phụ Trần
khi đã ngoài 40 tuổi, ở lứa tuổi này một người phụ nữ bình thường vào thời
điểm hiện tại cho dù muốn có con cũng không phải dễ, huống hồ chi
chuyện đó xảy ra đối với một người phụ nữ vào cái mốc thời gian cách nay
gần 750 năm. Do vậy cũng có thể nghi vấn Thượng Vị hầu Tông và Ứng
Thụy công chúa Khuê có phải là con của công chúa Chiêu Thánh.
Thêm một điểm nghi vấn nữa, sử sách đã ghi lại rằng khi bà Chiêu Thánh
mất ngày 23 tháng 9 năm Mậu Dần (1278), mái tóc bà vẫn đen, đôi môi vẫn
đỏ và gương mặt trông vẫn còn đẹp. Mặc dù khi mất bà đã 60 tuổi nhưng
bà Chiêu Thánh vẫn trẻ đẹp như còn thanh xuân. Như vậy, bà có phải là
công chúa Chiêu Thánh người đã từng làm vợ vua Trần Thái Tông và là
con vua Lý Huệ Tông với bà Trần Thị Dung khi xưa hay không?

https://thuviensach.vn

Theo những nguồn tin ở một số gia phả hoàng tộc họ Trần ghi lại, sau khi
Chiêu Thánh bị giáng xuống làm công chúa, vì quá uất ức nên bà đã rời
khỏi kinh thành mà không cho ai biết. Sau đó bà đi tu, lấy pháp danh Vô
Huyền và sống cuộc sống "mai danh ẩn tích". Thời gian đầu, Trần Thủ Độ
cho người đi tìm Chiêu Thánh nhiều lần nhưng không được. Trần Thủ Độ
lo sợ bà vẫn còn hận ông ta với nhà Trần mà đứng ra tập hợp những người
trong tôn thất nhà Lý rồi âm thầm kéo quân về triều đình đòi lại ngôi vua
cho nhà Lý. Vì vậy, Trần Thủ Độ đã tìm một cung nữ có gương mặt giống
bà, giả làm công chúa Chiêu Thánh rồi loan tin rằng công chúa Chiêu
Thánh vẫn đang sống ở trong cung.
Trần Thủ Độ dự tính, nếu công chúa Chiêu Thánh thật có cùng với tôn
thất nhà Lý đưa quân về để giành lại ngôi vua thì ông sẽ cho triều đình và
quần thần biết đó là "Chiêu Thánh giả" vì công chúa "Chiêu Thánh thật''
vẫn còn sống ở trong cung. Có nghĩa là dưới mắt mọi người thì "Chiêu
Thánh giả" đã biến thành "Chiêu Thánh thật" và "Chiêu Thánh thật" lại là
"Chiêu Thánh giả". Đây là cái kế mà Trần Thủ Độ đã dùng để giữ ngôi vua
cho nhà Trần.
Hai người con của Lê Phụ Trần với công chúa Chiêu Thánh như chính sử
đã ghi, nếu như vậy thì không phải là con của bà Chiêu Thánh thật mà là
con của Lê Phụ Trần với nàng cung nữ giả làm công chúa Chiêu Thánh. Có
phải vì thế mà ngoài 40 tuổi "công chúa Chiêu Thánh" vẫn còn sinh được
hai con, một gái một trai. Cũng vì lý do đó mà khi mất ở cái tuổi 60 nhưng
"công chúa Chiêu Thánh" vẫn còn đẹp như một thiếu nữ với mái tóc đen
huyền, đôi môi vẫn còn đỏ như sử sách ghi lại.

https://thuviensach.vn

LÝ CHIÊU HOÀNG - MỘT ĐỜI SÓNG GIÓ
Lê Thái Dũng
www.dtv-ebook.com
2. Lý Chiêu Hoàng Đã Trẫm Mình Tự Vẫn
Trái với ghi chép của chính sử về cái chết của Lý Chiêu Hoàng, hiện nay
một số nơi như ở Đình Bảng (Bắc Ninh) vẫn truyền miệng về việc Lý
Chiêu Hoàng sau khi rời bỏ kinh thành Thăng Long đã đi "mai danh ẩn
tích" ở phương Nam, sau đó vì buồn đau bà đã trẫm mình tự vẫn ở Thanh
Hóa, rồi thi hài bà được chuyển về quê hương. Khi về đến quê hương, trên
đường đi qua một bãi đất thì kiệu rước thi hài bà không thể khiêng đi được
nữa nên mọi người cho rằng đó là ý muốn của Lý Chiêu Hoàng nên đã táng
bà tại đó và dựng ngay gần nơi bà yên nghỉ một ngôi miếu gọi là Long
miếu để thờ bà (nay gọi là đền Rồng).
Cũng có một câu chuyện truyền miệng mang nội dung tương tự nhưng kể
thêm rằng khi được gả cho Lê Phụ Trần, bà Chiêu Thánh theo về sống ờ
quê chồng tại đất Thanh Hóa (có sách nói hai vợ chồng về ở tại đất Bạch
Hạc, nay thuộc tỉnh Phú Thọ), đến tuổi xế chiều bà đã trẫm mình tự vẫn,
trong người bà có lá thư với nội dung viết rằng muốn thân xác mình sẽ trôi
ngược trở về dòng sông Thiên Đức nơi đất cổ Pháp quê hương. Khi thi thể
Chiêu Thánh trên đường xuôi về dòng sông Thiên Đức, qua nhiều vùng
người dân đã vớt được xác nhưng đọc thấy bức thư trong người bà họ lại
thả xuống. Những nơi vớt được xác bà, người dân quanh vùng đều lập miếu
thờ. Chỉ đến khi về đến quê, thi thể bà mới dừng lại, người dân đã táng bà
bên rừng Báng thuộc đất Đình Bảng.
Đó chỉ là một trong những giả thiết khác về Lý Chiêu Hoàng, câu chuyện
này cũng không thuyết phục vì không có tài liệu nào ghi chép. Hơn nữa, bà
đã có những năm cuối đời hạnh phúc và bình an bên tướng quân Lê Phụ
Trần và hai người con của mình nên chẳng có lý do gì để bà phải tự vẫn.

https://thuviensach.vn

Còn một thuyết khác thì cho rằng Lý Chiêu Hoàng bị nhà Trần sát hại vì
sau khi bị chính chồng mình đem gả cho một bầy tôi lúc bà 40 tuổi, Lý
Chiêu Hoàng đã về quê hương chiêu mộ quân lính, tập trận, định chống lại
nhà Trần, nhưng không thành. Điều này cũng bị các nhà nghiên cứu bác bỏ
vì không hề có căn cứ xác đáng, người đời chẳng mấy ai từng nghe hay đọc
về điều này.

https://thuviensach.vn

LÝ CHIÊU HOÀNG - MỘT ĐỜI SÓNG GIÓ
Lê Thái Dũng
www.dtv-ebook.com
3. Lý Chiêu Hoàng Đã Từng Đi Tu
Chính sử không có ghi chép về việc Lý Chiêu Hoàng xuất gia tu Phật sau
khi bị truất ngôi Hoàng hậu nhà Trần, nhưng từ bao đời này người dân làng
Giao Tự (nay thuộc xã Kim Sơn, huyện Gia Lâm, Hà Nội) còn truyền tụng
rằng ngôi chùa Linh Tiên của làng mình, xưa kia chính là nơi Lý Chiêu
Hoàng về tu hành một thời gian. Bà trở về đây nương nhờ cửa Phật sau khi
bị chồng là Trần Thái Tông (Trần Cảnh) giáng xuống làm công chúa.
Một thuyết khác thì cho rằng khi Trần Thủ Độ ép công chúa Thuận Thiên
(chị ruột của Chiêu Hoàng), vợ của Trần Liễu (anh ruột của Trần Thái
Tông) khi đó đã có thai ba tháng về làm hoàng hậu. Còn Chiêu Hoàng bị
giáng xuống làm công chúa. Trần Thái Tông tức giận bỏ lên núi Yên Tử,
định xuất gia tu theo đạo Phật. Trần Thủ Độ liền đến thuyết phục Trần Thái
Tông trở về kinh đô. Còn Chiêu Hoàng, vì quá đau buồn đã tự vẫn nhưng
được cứu sống, sau đó bà đi tu ở một ngôi chùa bên hồ Tây.
Có tài liệu thì viết rằng, sống với vua Trần nhiều năm mà đường con cái
muộn mằn, Lý Chiêu Hoàng xin vua cho đi du ngoạn, đến chùa chiền lo
giảng kinh thuyết pháp. Bấy giờ nghe nói trên Vân Tiêu có có vị thần rất
linh thiêng. Chiêu Hoàng đến thăm cảnh chùa và vào điện cầu kinh, cẩn
bạch để được ở lại nương cậy cửa chùa đến khi triều đình gả bà cho tướng
Lê Tần (Lê Phụ Trần).

https://thuviensach.vn

LÝ CHIÊU HOÀNG - MỘT ĐỜI SÓNG GIÓ
Lê Thái Dũng
www.dtv-ebook.com
4. Lý Chiêu Hoàng Có Công Tích Với Nhân Dân
Chính sử chỉ ghi chép về thời gian làm vua ngắn ngủi và cuộc đời với
nhiều nỗi niềm bi kịch của Lý Chiêu Hoàng mà không nêu rõ bà có những
công lao gì, nhưng trong dân gian bà được trân trọng, được tôn làm Thành
hoàng ở một số vùng vì có công giúp dân, giúp làng.
Theo cuốn "Lý Thái Hậu thực lục", bản thần tích chữ Hán và một số tài
liệu khác cho biết: sống với vua Trần nhiều năm mà đường con cái muộn
mằn, Chiêu Hoàng luôn có nỗi buồn mênh mông, cảm thấy như có điều gì
đã định sẵn tự trời xanh. Bà thường than: "Rừng vàng biển bạc coi nhẹ như
không, người con hiếu thảo với Tổ tông phải biết nối dòng giữ nước, việc
ấy còn quý hơn cả biển bạc núi vàng". Bà dâng biểu tâu xin rời khỏi Hoàng
cung và được nhà vua ưng thuận.
Chiêu Hoàng đã đi nhiều nơi, đến đâu bà cũng bỏ tiền của lập đàn cúng
tế, phát chẩn giúp người nghèo. Bà là người nhân hậu, sống từ bi, quảng
đại, đã giúp dân một số vùng làm ăn sinh sống, mở mang làng xã, khuyên
dân sống hòa thuận, chăm lo việc cấy cày, lễ bái. Vì thế sau khi bà qua đời
nhân dân ghi nhớ công ơn đã lập đền miếu thờ phụng, cúng tế hàng năm
như ở làng Yên Thành (huyện Vĩnh Thuận) thuộc kinh đô Thăng Long,
làng Giao Tự (xã Kim Sơn, Gia Lâm)...

https://thuviensach.vn

LÝ CHIÊU HOÀNG - MỘT ĐỜI SÓNG GIÓ
Lê Thái Dũng
www.dtv-ebook.com
5. Lăng Mộ Lý Chiêu Hoàng Ở Đâu?
Bên cạnh khu vực đền Đô có một quần thể di tích nổi tiếng với bề dày
gần nghìn năm lịch sử, đó là Thọ Lăng Thiên Đức, nơi yên nghỉ của các
nhà vua Lý, trong đó có Lý Chiêu Hoàng.
Về việc lựa chọn nơi này, sử chép rằng vào tháng 2 năm Canh Tuất
(1010), Lý Thái Tổ từ kinh đô Hoa Lư về thăm quê hương Cổ Pháp, khi
đến khu rừng Báng, nơi cha mẹ mình từng nghỉ chân, ông "trông thấy cây
cối xanh tốt, loài chim bay liệng, cảm động rớt nước mắt, sai đo mười dặm
đất chọn làm cấm địa Sơn Lăng và chọn đây là nơi yên nghỉ của mình. Các
vua Lý sau khi mất đều táng ở đó, gọi là Thọ Lăng Thiên Đức. Khu vực
này nay thuộc thôn Cao Lâm, xã Đình Bảng, huyện Từ Sơn, Bắc Ninh.
Thọ Lăng Thiên Đức có 8 đường cao và 8 dọc nước, từ trên cao nhìn
xuống, tựa như những đầu rồng nên còn được gọi là Bát Long, Bát Thủ,
cùng chầu vào lăng Phát Tích, nơi an nghỉ của Lý Thánh Mẫu Minh Đức
Hoàng Thái hậu Phạm Thị (tức bà Phạm Thị Ngà, mẹ vua Lý Thái Tổ).
Tương truyền trước khi băng hà, Lý Thái Tổ đã dặn các quan rằng: "Khi
ta mất, không được xây lăng to đẹp bằng gạch đá mà mộ chỉ cần đắp bằng
đất để đỡ tốn tiền bạc của dân. Quân lính và thường dân nếu có thương nhớ
vua thì cứ lấy đất đắp lên, càng cao càng quý. Khi mộ cao, cỏ mọc nhiều thì
trâu bò sẽ có thức ăn trở nên béo khỏe, có sức để cày ruộng cho dân. Đây
cũng là nơi vui chơi của trẻ mục đồng; càng gần với vua, các em càng nhớ
tới công ơn của các vị tiền nhân, sẽ trở thành người tốt.

https://thuviensach.vn

Có thể thấy rằng, gọi là lăng, nhưng tất cả chỉ là những ngôi mộ đắp đất,
thể hiện đức tính kiệm ước của các vua và hoàng tộc nhà Lý, không cho
xây cất lăng mộ cầu kỳ tốn kém.
Theo lời truyền dặn của Lý Thái Tổ, chỗ táng các đời vua Lý không xây
lăng lớn mà chỉ xây mộ nhỏ, sau đó phủ đất lên trên. Cũng giống như mộ
của các bậc tiên vương, mộ của Lý Chiêu Hoàng cũng đơn sơ, giản dị. Đến
đầu thế kỷ XVIII, nhà Hậu Lê cho trùng tu nơi thờ phụng của các vua Lý
trong đó có việc đắp lại toàn bộ lăng mộ vua Lý, mỗi lăng cao từ 15-20m
so với mặt ruộng. Tấm bia Cổ Pháp điện đạo bi có đoạn ghi rõ: "Dân nước
Nam phải đời đời ghi nhớ công đức triều Lý Bát đế, phải dựng lại miếu đền
thờ cúng."
* Ngoài lăng Lý Thái Tổ hình lòng chảo (còn gọi là Lăng Lòng Chảo),
các lăng khác đều xây hình chóp nón được gọi bằng các tên dân dã như
Lăng Cả (Lăng Lý Thái Tông), Lăng Hai (Lý Thánh Tông), Lăng Ông Voi
(Lý Nhân Tông)... Lăng mộ Lý Chiêu Hoàng được gọi là Lăng Cửa Mả.
Trải qua thời gian năm tháng, cây cỏ trên lăng đá lên xanh tươi tốt.
Ruộng đất thuộc khu Sơn Lãng còn ghi trong sách "Đại Nam nhất thống
chí" thời nhà Nguyễn: "... Khu đất rộng chừng trăm ...